Osteoporoza – cichy złodziej kości

Osteoporoza – cichy złodziej kości

W związku ze starzeniem się społeczeństw zjawisko osteoporozy jest narastającym problem na całym świecie.
W Polsce w 2016r złamania osteoporotyczne wystąpiły u 30% kobiet i 8% mężczyzn po 50r.ż.

Spis treści

DEFINICJA

Złamania osteoporotyczne pogarszają jakość życia chorych, charakteryzują się wysoką zachorowalnością i śmiertelnością związana z chorobami współistniejącymi, jednocześnie powodują obciążenie kosztami hospitalizacji i terapii organizacje finansujące leczenie.

Osteoporoza to układowa choroba szkieletu charakteryzująca się niską masą kostną, upośledzoną tkanką kostną, a w konsekwencji zwiększoną jej łamliwością
i podatnością na złamania. Wyróżnia się dwie grupy osteoporozy: osteoporozę pierwotną oraz osteoporozę wtórną.

Kości zdrowego człowieka są bardzo wytrzymałe mechanicznie i łamią się dopiero pod wpływem dużych sił. Kości chorego z osteoporozą są tak osłabione, że łamią się przy banalnym upadku w domu, a nawet bez urazu, podczas normalnego spaceru. 

Bardzo wiele osób dopiero wtedy dowiaduje się, że choruje na osteoporozę. Warto wiedzieć, że zanik tkanki kostnej nie boli i postępuje bezobjawowo, stopniowo osłabiając kości.

W JAKI SPOSÓB POWSTAJE OSTEOPOROZA?

W momencie osiągnięcia masy szczytowej, która przypada na około 30 rok życia kości stabilizują się. Proces tworzenia kości znajduje się w równowadze z procesem jej niszczenia.

Po osiągnięciu 40 roku życia proces tworzenia kości ulega osłabieniu, co powoduje, iż proces niszczenia kości zaczyna przeważać. Zjawisko to powoduje, iż zaczynamy tracić masę kostną. Utrata masy kostnej, pojawienie się zmarszczek na twarzy, wypadanie włosów to normalne procesy związane ze starzeniem się organizmu. Wskutek starzenia się organizmu człowiek traci ok. 0,5 – 1,0% minerałów rocznie. Natomiast w przypadku towarzyszącej osteoporozy ubytek kości wynosi od 2 do 5% rocznie.

Zmniejszająca się zawartość minerałów w kościach nie powoduje istotnych dolegliwości, ból zaczyna pojawiać się na skutek deformacji oraz złamań kręgosłupa. Bardzo często, to właśnie złamanie jest pierwszym objawem osteoporozy.

CZYNNIKI RYZYKA

Czynniki ryzyka to szereg okoliczności wynikające z cech dziedzicznych oraz fizjologicznych naszego organizmu, czyli czynników wewnętrznych i zewnętrznych, do których możemy zaliczyć np. styl życia, sposób odżywiania. Wieloletnie badania wskazały najważniejsze czynniki ryzyka osteoporozy. Wśród nich znalazły się:

Czynniki ryzyka w osteoporozie możemy podzielić na modyfikowalne i niemodyfikowalne.

Głównymi czynnikami niemodyfikowalnymi są:

  • Zaawansowany wiek,
  • Płeć żeńska,
  • Predyspozycje rodzinne,
  • Rasa kaukaska,
  • Przebyte złamania w wieku dorosłym,
  • Demencja,
  • Zły stan zdrowia,
  • Wątła budowa ciała.

Czynniki modyfikowalne to:

  • Niedobór witaminy D,
  • Palenie tytoniu,
  • Alkohol,
  • Małą podaż wapnia,
  • Małą lub nadmierną podaż fosforu,
  • Niedobory białkowe i dietę bogato białkową,
  • Nadmierne picie kawy,
  • Siedzący tryb życia lub unieruchomienie.

ROZPOZNANIE

Najczęstszym czynnikiem ryzyka złamań osteoporotycznych jest obniżona gęstość mineralna kości. Stosując się do zaleceń Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) badanie gęstości mineralnej kości, zwane densytometrią powinno być wykonywane w szyjce kości udowej bądź kręgosłupie, metodą DAX.

Program aparatu porównuje pomiary danego pacjenta z wynikami w grupie kontrolnej i na tej podstawie oblicza tzw. wskaźnik T, który mówi, o ile u danego pacjenta obniżyła się gęstość mineralna kości w stosunku do osób zdrowych w wieku 35 lat.

Osteoporoza - rozpoznanie

Według WHO wartość wskaźnika T do -1 uznaje się za normę, -1 do -2,4 jest stanem poprzedzającym osteoporozę, natomiast przy poziomie -2,5 i mniej, rozpoznajemy osteoporozę. Prawidłowy wynik badania densytometrycznego nie wyklucza ryzyka złamania, bowiem większość złamań występuje w grupie chorych z nierozpoznaną osteoporozą, aż 75% (podobnie jak prawidłowe EKG nie wyklucza ryzyka zawału).

Stwierdzona na podstawie badania DXA obniżona gęstość mineralna kości (BMD – Bone Mineral Density) wymaga diagnostyki różnicowej dla ustalenia czy jest to osteoporoza wynikająca z menopauzy, czy też jest skutkiem innych schorzeń. W tym celu wykonujemy badania krwi i moczu. W badaniu krwi oznaczamy: OB, morfologię, poziom wapnia, fosforu, fosfatazy alkalicznej, kreatyniny, wit. D i innych w zależności od wskazań. W moczu dobowym oznaczamy poziom wapnia, fosforu i kreatyniny, niezależnie od badania ogólnego.

LECZENIE OSTEOPOROZY

Celem leczenia osteoporozy jest uniknięcie złamania i poprawa jakości życia.

Na leczenie składa się:

  • Uzupełnienie niedoborów wapnia i wit. D.
  • Leki aktywne w osteoporozie.
  • Zapobieganie upadkom.
  • Zdrowy tryb życia.

Uzupełnienie niedoborów wapnia i witaminy D

Niedobory wapnia oraz witaminy D są niezwykle powszechne wśród mieszkańców Polski, jak i całej Europy. Dzienne zapotrzebowanie na wapń wynosi od 800 do 1200 mg. Dzięki naszym codziennym nawykom możemy spożywać dziennie odpowiednią ilość witaminy D, poprzez picie mleka oraz spożywanie żółtego sera. W przypadku witaminy D, jej dzienne zapotrzebowanie wynosi od 800 do 2000 jednostek międzynarodowych dziennie. Produkcja witaminy D w organizmie występuje na skutek działania promieni słonecznych. Kluczowe jest, aby osoby dorosłe zażywały profilaktyczną dawkę witaminy D w okresie jesienno-zimowym, natomiast osoby po 65 roku życia pamiętały o tym przez cały rok.

FARMAKOLOGIA W OSTEOPOROZIE

Leki aktywne w osteoporozie

Aktualnie sektor medyczny dysponuje ogromną ilością leków o wysokiej skuteczności w zapobieganiu złamaniom. Leki mogą otrzymać pacjenci wyłącznie posiadający na nie receptę. Współcześnie w leczeniu stosowane są: bisfosfoniany, denosumab, stront, PTH, SERM.

Farmakologia w osteoporozie

BISFOSFONIANY:

Najczęściej stosowanymi lekami w leczeniu osteoporozy są bisfosfoniany. Bisfosfoniany redukują ryzyko wystąpienia złamania kręgosłupa nawet o około 60%, natomiast szyjki udowej o około 40%. Aktualnie w aptece pacjenci mogą otrzymać bisfosfoniany do stosowania raz w tygodniu, raz w miesiącu, a także w postaci leków dozylnych które stosuje się raz na 3 miesiące lub nawet raz w roku. Bisfosfoniany przyjmowane w formie doustnej, jako substancje trudno wchłaniane, należy przyjmować tylko i wyłącznie na czczo, popijając je szklanką wody. Po zażyciu lekarstwa nie należy spożywać pokarmów, a także przebywać w pozycji leżącej przez co najmniej 30 minut.

DENOSUMAB:

Denosumab jest to przeciwciało, które blokuje działalność komórek odpowiadających za niszczenie kości. Jego podanie następuje raz na pół roku. Denosumab zmniejsza ryzyko złamań: kręgosłupa o 68%, a szyjki kości udowej o 40%. Nie stwarza ryzyka ubocznego działania na przewód pokarmowy, co ma szczególne znaczenie u osób starszych zażywających wiele innych leków. To ludzkie przeciwciało zapobiega złamaniom szyjki kości udowej u osób bez przebytego wcześniej złamania.

ROMOSOZUMAB

Współcześnie romosozumab jest najskuteczniejszym lekiem stosowanym w leczeniu osteoporozy. Romosozumab zmniejsza resorpcję kości, a także powoduje jej tworzenie. Romosozumab jest przeciwciałem, które pacjent otrzymuje raz w miesiącu. Wytrzymałość kości po jego zastosowaniu jest 2,5 razy wyższa niż przy stosowaniu bisfonianów. Romosozumab zmniejsza ryzyko złamania kręgosłupa o 60%, a innych kości o 27%. Romosozumab, bloker sklerostyny, został zarejestrowany w Japonii w styczniu 2019 roku, a 9 kwietnia 2019 roku zaaprobowany przez FDA (w następstwie badania EVENITY) do leczenia osteoporozy u kobiet po menopauzie obciążonych dużym ryzykiem złamań, natomiast w dalszym ciągu oczekuje na akceptację EMA.

ZAPOBIEGANIE UPADKOM

Upadki są przyczyną od 90% do 100% złamań kości promieniowej oraz szyjki kości udowej. Niestety, ale każdy z nas jest zagrożony upadkiem, ale wraz z wiekiem występują one częściej i są coraz bardziej niebezpieczne. Wśród osób po 60 roku życia upadki występują u ok. 40% osób zdrowych, natomiast po 80 roku życia u 50% osób. Co gorsza, co 20 upadek kończy się złamaniem. Zgony spowodowane upadkiem plasują się na 5 miejscu przyczyn zgonów u osób powyżej 75 roku życia, i są jedną z najczęstszych przyczyn inwalidztwa.

Wśród głównych przyczyn upadków wymienia się wady wzroku, osłabienie mięśni, zawroty głowy, zaburzenia chodu, zmiany zwyrodnieniowe stawów, zażywanie wielu leków, a także niedostosowane warunki architektoniczne w miejscu zamieszkania.

Jak uchronić się przed złamaniem?

  1. Miej zawsze wolne ręce,
  2. Na zakupy weź torbę na ramię lub plecak,
  3. Zakładaj odpowiednie obuwie, zwłaszcza jesienią i zimą z uwagi na śliskie podłoże,
  4. Unikaj spacerów w deszczowe dni, bądź gdy powierzchnia jest pokryta lodem, śniegiem,
  5. W miejscu zamieszkania postaraj się zmniejszyć ilość dywanów do minimum,
  6. W łazience zamieść maty antypoślizgowe w wannie, pod prysznicem i na podłodze, a także uchwyt.

Aktywność fizyczna, a osteoporoza

Wysiłek fizyczny jest nieodłączonym elementem profilaktyki oraz leczenia osteoporozy wśród kobiet i mężczyzn. Wśród najbezpieczniejszych i najważniejszych ćwiczeń wymienia się ćwiczenia związane z osiowym obciążeniem, wzmacniające mięśnie posturalne, równoważne, a także koordynacyjne. Każde ćwiczenie należy wykonywać w bezpiecznych i stabilnych pozycjach, pod opieką osoby trzeciej.

Rola ruchu jako profilaktyka, ale i terapia zdiagnozowanej osteoporozy jest niepodważalna – odpowiednio zaplanowany trening fizyczny zmniejsza ryzyko złamań kości. Nie jest to wiedza intuicyjna, lecz poparta badaniami z udziałem kobiet z osteoporozą. 

Światowa Organizacja Zdrowia tworząc program aktywności fizycznej zalecany dla seniorów, w którym oczywiście zawarte jest ryzyko wystąpienia osteoporozy, zakłada trzy najważniejsze elementy:

  1. Ćwiczenia wytrzymałościowe,
  2. Ćwiczenia siłowe,
  3. Grupę ćwiczeń rozciągających, równoważnych, koordynacyjnych.

Zalecane jest aby ćwiczenia wykonywać od 2 do 3 razy w tygodniu, przez co najmniej 20 minut. Intensywność ćwiczeń musi być dostosowana do stanu zdrowia oraz sprawności ogólnej osoby ćwiczącej.

Przykładami ćwiczeń wytrzymałościowych są m.in. marsz, marszobieg, jazda na rowerze. Ćwiczenia siłowe mają za zadanie angażować najistotniejsze grupy mięśni, czyli mięsnie brzucha, placów nóg oraz ramion. Ćwiczenia te powinno wykonywać się do 2 razy w tygodniu, a czas ich trwania nie powinien przekroczyć 20 minut.

Ćwiczenia oporowe oraz w obciążeniu osiowym – droga do zatrzymania osteoporozy

Ćwiczenia oporowe nie wymagają od ćwiczącego wielu przyborów. Ćwiczący może wybrać czy woli ćwiczyć z tzw. własnym oporem, czy też powodowanym ręką terapeuty lub współćwiczących. Doskonałym oraz niedrogim przyborem do ćwiczeń jest taśma do ćwiczeń.

Niezwykle korzystnym wyborem w terapii osteoporozy jest marsz z użyciem kijków, tzw. Nordic Walking.

Nordic Walking

Nordic Walking jest niezwykle popularną formą aktywności fizycznej w terenie. Jej głównym elementem marsz z wykorzystaniem kijków. Nordic Walking jest dyscypliną tanią oraz łatwą, a także praktycznie bezurazową.

Dzięki Nordic Walking można trenować i utrzymywać w dobrej kondycji praktycznie całe ciało:

  • Rozwijamy mięśnie całego ciała- podczas spaceru z kijkami aż 80% z nich pracuje
  • Spalamy o 20% do 58% więcej kalorii
  • Dbamy o serce, które pracując szybciej wzmacnia układ krążenia (podczas treningu tętno wzrasta o 5 -17 uderzeń na minutę)
  • Płuca są wentylowane intensywniej (zwiększamy pobór tlenu o 20-60%.)
  • Wzmacniamy układ odpornościowy
  • Obniżamy poziom cholesterolu
  • Zwiększmy koordynację ruchową
  • Poprawia się postawa ciała
  • Polepszają się zdolność myślenia oraz samopoczucie

Nordic Walking jest dyscypliną dla każdego. A dlaczego?

  • Nordic Walking można uprawiać w każdym wieku,
  • Sport ten nie wymaga żadnych specjalnych umiejętności oraz przygotowań,
  • Każdy może się nauczyć tego sportu,
  • Intensywność treningu to nasza indywidualna decyzja, zależy ona od naszej kondycji, chęci, możliwości zdrowotnych,
  • Nordic Walking można uprawiać o dowolnej porze dnia, roku, praktycznie w każdym terenie.

Nordic Walking – jak ćwiczyć?

Postawa ciała: Podczas treningu plecy powinny być wyprostowane, brzuch wciągnięty, łokcie rozluźnione w miarę proste, jednak nie sztywne.

Kroki: kroki stawiamy rozpoczynając od pięty, poprzez śródstopie, wybijając się z palców. Kroki powinny być dłuższe niż podczas normalnego chodu.

Ręce i nogi: najważniejszym elementem jest ich naprzemienność. Czyli lewa noga, prawa ręka i odwrotnie, prawa noga, lewa ręka. Ruch rąk powinien być naturalny do wysokości pępka.


Ćwiczenia z handelkami lub butelkami z wodą

Niezwykle dobry oraz podobny efekt oddziaływania na tkankę kostną mają ćwiczenia wzmacniające. Ćwiczenia te wykonuje się przy użyciu handelków lub butelek z wodą. W trakcie ćwiczeń wystarczy, że ćwiczący zaciska na przedmiotach dłonie.

Cwiczenia z hantelkami

Pływanie

Pływanie jest niezwykle korzystną formą aktywności fizycznej dla osób z osteoporozą. Woda odciąża ciało człowieka. Pływanie wzmacnia kondycję fizyczną, usprawnia pracę układu krążenia, minimalizuje ryzyko wystąpienia urazu oraz upadku. W wodzie zalecane jest również uprawianie gimnastyki z wykorzystaniem pianek.

Pływanie

INFORMACJE O PROGRAMIE​

Nasza przychodnia we współpracy z Województwem Mazowieckim reprezentowanym przez Zarząd Województwa Mazowieckiego jest realizatorem „Programu polityki zdrowotnej w zakresie profilaktyki i wczesnego wykrywania osteoporozy wśród mieszkańców województwa mazowieckiego”.

Program finansowany jest przez Województwo Mazowieckie.

Głównym celem programu jest: uzyskanie lub utrzymanie wysokiego poziomu wiedzy z zakresu profilaktyki osteoporozy oraz zapobiegania złamaniom osteoporotycznym, obejmującej zagadnienia teoretyczne i praktyczne wśród 70% uczestników programu korzystających z edukacji zdrowotnej.

W celu zgłoszenia się do Programu prosimy o kontakt pod numerem telefonu 22 255 – 77 – 77 oraz umówienie wizyty u Pani Doktor Iwanny Dubczak.

Kto może zgłosić się do programu?
Każda osoba, chcąca skorzystać z bezpłatnych badań w kierunku osteoporozy, powinna spełnić następujące kryteria formalne i medyczne.

Kryteria formalne:

  1. Kobiety które ukończyły 65 rok życia,
  2. Mężczyźni którzy ukończyli 75 rok życia,
  3. Kobiety oraz mężczyźni muszą zamieszkiwać województwo mazowieckie,
  4. Kobiety w wieku 40 – 64 lata z poniższymi czynnikami ryzyka:
  • nadczynność przytarczyc,
  • nadczynność kory nadnerczy,
  • nadczynność tarczycy,
  • akromegalia,
  • cukrzyca typu 1,
  • endometrioza,
  • hiperprolaktynemia,
  • hipogonadyzm (pierwotny i wtórny),
  • wydzielanie peptydu podobnego do parathormonu (PTHrP) przez nowotwór,
  • choroba Addisona.
  • zaburzenia trawienia lub wchłaniania (głównie celiakia),
  • stan po resekcji żołądka lub jelit,
  • stan po operacjach bariatrycznych,
  • choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
  • przewlekłe choroby wątroby z cholestazą (zwłaszcza pierwotna marskość żółciowa u kobiet lub bez, żywienie pozajelitowe).
  • nefropatie z ucieczką wapnia i fosforu,
  • zespół nerczycowy,
  • przewlekła choroba nerek,
  • zwłaszcza w okresie leczenia nerko zastępczego.
  • reumatoidalne zapalenie stawów,
  • zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa,
  • łuszczycowe zapalenie stawów.
  • przewlekła obturacyjna choroba płuc,
  • mukowiscydoza.
  • szpiczak plazmocytowy,
  • białaczka szpikowa,
  • chłoniaki,
  • hemofila,
  • mastocytoza układowa,
  • niedokrwistość sierpowatokrwinkowa,
  • talasemie,
  • sarkoidoza.
  •  
  • nerki, płuc, serca, komórek krwiotwórczych, wątroby – głównie wpływ leków.
  • GKS,
  • hormony tarczycy w dużych dawkach,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina),
  • heparyna (zwłaszcza niefrakcjonowana),
  • antagoniści witaminy K,
  • cyklosporyna,
  • leki immunosupresyjne w dużych dawkach i inne antymetabolity,
  • żywice wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina),
  • analogi gonadoliberyny,
  • pochodne tiazolidynodionu (pioglitazon),
  • tamoksifen (u kobiet przed menopauzą),
  • inhibitory aromatazy,
  • inhibitory pompy protonowej,
  • leki przeciwretrowirusowe.
  • GKS,
  • hormony tarczycy w dużych dawkach,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina),
  • heparyna (zwłaszcza niefrakcjonowana),
  • antagoniści witaminy K,
  • cyklosporyna,
  • leki immunosupresyjne w dużych dawkach i inne antymetabolity,
  • żywice wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina),
  • analogi gonadoliberyny,
  • pochodne tiazolidynodionu (pioglitazon),
  • tamoksifen (u kobiet przed menopauzą),
  • inhibitory aromatazy,
  • inhibitory pompy protonowej,
  • leki przeciwretrowirusowe.
  • GKS,
  • hormony tarczycy w dużych dawkach,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina),
  • heparyna (zwłaszcza niefrakcjonowana),
  • antagoniści witaminy K,
  • cyklosporyna,
  • leki immunosupresyjne w dużych dawkach i inne antymetabolity,
  • żywice wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina),
  • analogi gonadoliberyny,
  • pochodne tiazolidynodionu (pioglitazon),
  • tamoksifen (u kobiet przed menopauzą),
  • inhibitory aromatazy,
  • inhibitory pompy protonowej,
  • leki przeciwretrowirusowe.
  • GKS,
  • hormony tarczycy w dużych dawkach,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina),
  • heparyna (zwłaszcza niefrakcjonowana),
  • antagoniści witaminy K,
  • cyklosporyna,
  • leki immunosupresyjne w dużych dawkach i inne antymetabolity,
  • żywice wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina),
  • analogi gonadoliberyny,
  • pochodne tiazolidynodionu (pioglitazon),
  • tamoksifen (u kobiet przed menopauzą),
  • inhibitory aromatazy,
  • inhibitory pompy protonowej,
  • leki przeciwretrowirusowe.

Kryteria formalne:

  1. Kobiety które ukończyły 65 rok życia,
  2. Mężczyźni którzy ukończyli 75 rok życia,
  3. Kobiety oraz mężczyźni muszą zamieszkiwać województwo mazowieckie,
  4. Kobiety w wieku 40 – 64 lata z poniższymi czynnikami ryzyka:

 

a) zaburzenia hormonalne

  • nadczynność przytarczyc,
  • nadczynność kory nadnerczy,
  • nadczynność tarczycy,
  • akromegalia,
  • cukrzyca typu 1,
  • endometrioza,
  • hiperprolaktynemia,
  • hipogonadyzm (pierwotny i wtórny),
  • wydzielanie peptydu podobnego do parathormonu (PTHrP) przez nowotwór,
  • choroba Addisona.

b) choroby układu pokarmowego

  • zaburzenia trawienia lub wchłaniania (głównie celiakia),
  • stan po resekcji żołądka lub jelit,
  • stan po operacjach bariatrycznych,
  • choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
  • przewlekłe choroby wątroby z cholestazą (zwłaszcza pierwotna marskość żółciowa u kobiet lub bez, żywienie pozajelitowe).

c) choroby nerek

  • nefropatie z ucieczką wapnia i fosforu,
  • zespół nerczycowy,
  • przewlekła choroba nerek,
  • zwłaszcza w okresie leczenia nerko zastępczego.

d) choroby reumatyczne

  • reumatoidalne zapalenie stawów,
  • zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa,
  • łuszczycowe zapalenie stawów.

e) choroby układu oddechowego

  • przewlekła obturacyjna choroba płuc,
  • mukowiscydoza.

f) choroby szpiku i krwi

  • szpiczak plazmocytowy,
  • białaczka szpikowa,
  • chłoniaki,
  • hemofila,
  • mastocytoza układowa,
  • niedokrwistość sierpowatokrwinkowa,
  • talasemie,
  • sarkoidoza.

g) hiperwitaminoza A.

h) stan po przeszczepieniu narządu

  • nerki, płuc, serca, komórek krwiotwórczych, wątroby – głównie wpływ leków.

i) zażywane leki :

  • GKS,
  • hormony tarczycy w dużych dawkach,
  • leki przeciwpadaczkowe (fenobarbital, fenytoina, karbamazepina),
  • heparyna (zwłaszcza niefrakcjonowana),
  • antagoniści witaminy K,
  • cyklosporyna,
  • leki immunosupresyjne w dużych dawkach i inne antymetabolity,
  • żywice wiążące kwasy żółciowe (np. cholestyramina),
  • analogi gonadoliberyny,
  • pochodne tiazolidynodionu (pioglitazon),
  • tamoksifen (u kobiet przed menopauzą),
  • inhibitory aromatazy,
  • inhibitory pompy protonowej,
  • leki przeciwretrowirusowe.

j) unieruchomienie.

k) przebyte złamania.

l) sarkopenia – zmniejszenie masy, siły i sprawności mięśni szkieletowych związane z procesem starzenia się lub współistniejącymi chorobami).

FORMULARZ ZGŁOSZENIA

    Udostępnij